# महाराष्ट्रातील लेणी: नावं, ठिकाणं आणि सर्वात प्राचीन लेणी

Caves in Maharashtra Information in Marathi

Author: Vivek Kadam (विवेक कदम), Content Manager, Webcof
Source: https://marathitravel.com/caves-in-maharashtra/
Updated: 2026-11-08

महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध लेण्यांची नावं आणि जिल्हावार यादी: अजिंठा, वेरूळ, कार्ले, भाजा, एलिफंटा, कान्हेरी, लेण्याद्री. सर्वात प्राचीन लेणी, अजिंठा-वेरूळ फरक आणि भेटीच्या टिप्स.

महाराष्ट्रात डोंगरात कोरलेली लेणी जितकी आहेत, तितकी भारतात दुसरीकडे कुठेही नाहीत. साधारण दोन हजार वर्षांपूर्वी व्यापारी मार्गांवर भिक्षूंसाठी कोरलेल्या बौद्ध लेण्यांपासून वेरूळच्या कैलास मंदिरापर्यंत, इथे दगडात कोरलेला इतिहास आहे. खाली प्रसिद्ध लेण्यांची नावं, ठिकाणं आणि प्रत्येकाच्या पूर्ण माहितीची पानं दिली आहेत.

## महाराष्ट्रातील १२ प्रसिद्ध लेणी

| लेणी | जिल्हा | खास काय | काळ (साधारण) |
|---|---|---|---|
| [अजिंठा](/ajanta-caves-information-in-marathi/) | छत्रपती संभाजीनगर | जगप्रसिद्ध भित्तिचित्रं, युनेस्को | इ.स.पू. २ रे ते इ.स. ६ वे शतक |
| [वेरूळ](/verul-caves-information-in-marathi/) | छत्रपती संभाजीनगर | कैलास मंदिर; बौद्ध, हिंदू, जैन, युनेस्को | इ.स. ६ वे ते १० वे शतक |
| [एलिफंटा (घारापुरी)](/elephanta-caves/) | रायगड (मुंबईजवळ बेट) | त्रिमूर्ती शिव, युनेस्को | इ.स. ५ वे-६ वे शतक |
| [कार्ले](/karla-caves/) | पुणे | देशातलं सगळ्यात मोठं चैत्यगृह | इ.स.पू. १ ले शतक |
| [भाजा](/bhaja-caves/) | पुणे | १४ स्तूपांचा समूह, सूर्य-इंद्र शिल्प | इ.स.पू. २ रे शतक |
| [बेडसे](/bedse-caves-information-in-marathi/) | पुणे | प्राण्यांच्या शिल्पांचे खांब | इ.स.पू. १ ले शतक |
| [कान्हेरी](/kanheri-caves-information-in-marathi/) | मुंबई | १०० हून जास्त लेणी, जंगलात | इ.स.पू. १ ले ते इ.स. १० वे शतक |
| [लेण्याद्री](/lenyadri-caves-information-in-marathi/) | पुणे | लेण्यातला अष्टविनायक | इ.स.पू. १ ले ते इ.स. ३ रे शतक |
| [जुन्नर लेणी](/junnar-caves/) | पुणे | २०० हून जास्त लेणी, गोल चैत्यगृह | इ.स.पू. १ ले ते इ.स. ३ रे शतक |
| [पितळखोरा](/pitalkhora-caves/) | छत्रपती संभाजीनगर | दरीतली लेणी, हत्तींची रांग | इ.स.पू. २ रे शतक |
| [पांडवलेणी](/pandavleni-cave/) | नाशिक | शिलालेख, सातवाहन काळ | इ.स.पू. १ ले ते इ.स. ३ रे शतक |
| [छत्रपती संभाजीनगर लेणी](/aurangabad-caves/) | छत्रपती संभाजीनगर | शहराजवळ, बौद्ध शिल्पं | इ.स. ६ वे-७ वे शतक |

## जिल्हावार लेण्यांची नावे

- **पुणे:** [कार्ले](/karla-caves/), [भाजा](/bhaja-caves/), [बेडसे](/bedse-caves-information-in-marathi/), [लेण्याद्री](/lenyadri-caves-information-in-marathi/), [जुन्नर](/junnar-caves/), [शिवनेरी लेणी](/shivneri-caves-information-in-marathi/).
- **छत्रपती संभाजीनगर:** [अजिंठा](/ajanta-caves-information-in-marathi/), [वेरूळ](/verul-caves-information-in-marathi/), [पितळखोरा](/pitalkhora-caves/), [घटोत्कच](/ghatotkach-caves/), [छत्रपती संभाजीनगर लेणी](/aurangabad-caves/).
- **मुंबई आणि रायगड:** [एलिफंटा](/elephanta-caves/), [कान्हेरी](/kanheri-caves-information-in-marathi/), [मांडपेश्वर](/mandapeshwar-caves/), [कुडा](/kuda-caves/), [कोंडाणा](/kondana-caves-information-in-marathi/), [गंधारपाळे](/gandharpale-caves-information-in-marathi/).
- **नाशिक:** [पांडवलेणी](/pandavleni-cave/), [सीता गुहा](/sita-cave/).

## सर्वात प्राचीन लेणी कोणती?

महाराष्ट्रातली सगळ्यात जुनी लेणी साधारण इसवी सनपूर्व दुसऱ्या शतकातली मानली जातात: **भाजा, पितळखोरा, कोंडाणा** आणि **अजिंठ्याची ९ व १० क्रमांकाची लेणी**. या लेण्यांमध्ये दगडात "लाकडी" बांधकामाची नक्कल केलेली दिसते, कारण त्या काळी इमारती लाकडात बांधल्या जात.

## अजिंठा आणि वेरूळ: फरक काय?

| | अजिंठा | वेरूळ |
|---|---|---|
| धर्म | फक्त बौद्ध | बौद्ध, हिंदू, जैन |
| लेणी | ३० | ३४ |
| ओळख | भिंतींवरची चित्रं | एकाच खडकात कोरलेलं कैलास मंदिर |
| काळ | इ.स.पू. २ रे ते इ.स. ६ वे शतक | इ.स. ६ वे ते १० वे शतक |
| सुट्टी | सोमवारी बंद | मंगळवारी बंद |
| संभाजीनगरपासून | साधारण १०० किमी | साधारण ३० किमी |

दोन्ही एकाच ट्रिपमध्ये करायचे असतील तर बुधवार ते रविवार निवडा.

## महाराष्ट्रातच इतकी लेणी का?

- **दगड:** सह्याद्रीतला बेसॉल्ट (काळा पाषाण) कोरायला योग्य आणि टिकाऊ.
- **व्यापारी मार्ग:** कोकणातल्या बंदरांपासून (सोपारा, कल्याण, चौल) देशावरच्या शहरांपर्यंत (जुन्नर, पैठण, नाशिक) जाणारे घाटमार्ग. व्यापारी वाटेतल्या लेण्यांना दान देत.
- **राजाश्रय:** सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट अशा राजघराण्यांनी लेण्यांना मदत केली.

## लेणी बघायला जाताना

- पुरातत्त्व विभागाच्या लेण्यांचं तिकीट ऑनलाईन काढता येतं: [ASI तिकीट बुकिंग](https://asi.paygov.org.in/asi-webapp/#/ticketbooking) किंवा [ASI ई-तिकीट](https://eticket.webfront.in/asi/).
- अजिंठा सोमवारी, वेरूळ मंगळवारी बंद; बाकी लेण्यांचे दिवस त्या त्या पानावर बघा.
- शिल्पांवर आणि चित्रांवर हात लावू नका, फ्लॅश वापरू नका.
- बहुतेक लेण्यांना पायऱ्या असतात; पाणी, टोपी आणि चांगले बूट सोबत ठेवा.

## या चुका टाळा

- **बंदचा दिवस न बघता लांबचा प्रवास:** अजिंठा सोमवारी, वेरूळ मंगळवारी, कान्हेरी आणि एलिफंटा सोमवारी बंद.
- **अजिंठ्यात फ्लॅश फोटो:** चित्रांना धोका; मनाई.
- **एका दिवसात अजिंठा आणि वेरूळ:** दोन्ही १०० किमी अंतरावर; दोन दिवस ठेवा.

## जवळपास अजून काय बघायचं

- **[शाळेच्या सहलीसाठी ठिकाणं](/school-trip-places-in-maharashtra/):** मुलं काय शिकतील, एसटी सवलत.
- **[महाराष्ट्रातील बौद्ध लेणी](/buddhist-rock-cut-caves/):** चैत्य-विहार कसे ओळखायचे आणि कुठून सुरुवात करायची.

## लोक नेहमी विचारतात

### महाराष्ट्रात किती लेणी आहेत?

भारतातल्या कोरीव (खडकात खोदलेल्या) लेण्यांपैकी बहुतेक महाराष्ट्रात आहेत; ही संख्या एक हजाराहून जास्त मानली जाते. सह्याद्रीतला कठीण बेसॉल्ट दगड आणि जुने व्यापारी मार्ग ही त्याची मुख्य कारणं.

### महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध लेणी कोणती?

अजिंठा, वेरूळ (एलोरा), एलिफंटा (घारापुरी), कार्ले, भाजा, बेडसे, कान्हेरी, लेण्याद्री, जुन्नर, पितळखोरा, नाशिकची पांडवलेणी आणि छत्रपती संभाजीनगर लेणी.

### महाराष्ट्रातील सर्वात प्राचीन लेणी कोणती?

इसवी सनपूर्व दुसऱ्या शतकातली भाजा, पितळखोरा, कोंडाणा आणि अजिंठ्याची सुरुवातीची (९ आणि १० क्रमांकाची) लेणी ही महाराष्ट्रातल्या सगळ्यात जुन्या लेण्यांपैकी मानली जातात.

### अजिंठा आणि वेरूळ लेण्यांमध्ये फरक काय?

अजिंठा ही फक्त बौद्ध लेणी, भिंतींवरच्या जगप्रसिद्ध चित्रांसाठी (भित्तिचित्रं) ओळखली जातात. वेरूळमध्ये बौद्ध, हिंदू आणि जैन अशा तिन्ही धर्मांची लेणी आहेत, आणि एकाच खडकात कोरलेलं कैलास मंदिर ही त्याची ओळख. अजिंठा सोमवारी आणि वेरूळ मंगळवारी बंद.

### युनेस्को जागतिक वारसा यादीतली महाराष्ट्रातली लेणी कोणती?

अजिंठा, वेरूळ आणि एलिफंटा. तिन्ही युनेस्को जागतिक वारसा स्थळं आहेत.

### लेणी बघायला कधी जायचं?

ऑक्टोबर ते मार्च. पावसाळ्यात लेण्यांचा परिसर सुंदर दिसतो आणि धबधबे दिसतात, पण पायऱ्या निसरड्या होतात. पुरातत्त्व विभागाची लेणी ठराविक दिवशी बंद असतात; तपासून जा.

## स्रोत

- [Wikipedia: Ajanta Caves](https://en.wikipedia.org/wiki/Ajanta_Caves)
- [Wikipedia: Ellora Caves](https://en.wikipedia.org/wiki/Ellora_Caves)
- [Wikipedia: Indian rock-cut architecture](https://en.wikipedia.org/wiki/Indian_rock-cut_architecture)
