# मार्कंडादेव मंदिर माहिती (विदर्भाचं खजुराहो)

Markandadeo Temple, Gadchiroli Information in Marathi

Author: Vivek Kadam (विवेक कदम), Content Manager, Webcof
Source: https://marathitravel.com/markandadeo-temple/
Updated: 2026-11-11

गडचिरोलीतलं मार्कंडादेव मंदिर: वैनगंगेकाठचा प्राचीन मंदिर समूह, कोरीव शिल्पं, पुरातत्त्व विभागाचं जीर्णोद्धार काम, महाशिवरात्री यात्रा, नागपूर-चंद्रपूरहून कसं जायचं आणि काळजी.

## थोडक्यात

- कुठे: मार्कंडा गाव, चामोर्शी तालुका, गडचिरोली; गडचिरोलीहून साधारण ४० किमी, मूलहून साधारण २५ किमी
- पायथ्याचं गाव: चामोर्शी किंवा गडचिरोली
- वर कसं जायचं: गाडी किंवा बसने मंदिराजवळ
- किती वेळ लागतो: १.५ ते २ तास; नागपूरहून एक पूर्ण दिवस किंवा एक रात्र
- कधी जायचं: ऑक्टोबर ते मार्च; महाशिवरात्रीला मोठी यात्रा
- तिकीट: प्रवेश शुल्क नाही
- वेळ: दिवसा

मार्कंडादेवला जायचं ठरवलं असेल तर एक गोष्ट आधी समजून घ्या: मुख्य मंदिराच्या शिखराचं जीर्णोद्धार काम पुरातत्त्व विभाग २०१७ पासून करत आहे, आणि ते अजून पूर्ण झालेलं नाही. त्यामुळे मंदिराचा काही भाग पाड-बांधकामाखाली, पत्र्यांच्या आडोशात दिसू शकतो. पण बाकीच्या मंदिरांवरची शिल्पं आणि वैनगंगेचा काठ, यासाठी ही ट्रिप नक्की करण्यासारखी आहे.

## मार्कंडादेव म्हणजे काय खास?

गडचिरोली जिल्ह्यात, चामोर्शी तालुक्यातल्या मार्कंडा गावात, वैनगंगा नदीच्या काठावर हा प्राचीन शिवमंदिर समूह आहे. मुख्य मंदिर मार्कंडेश्वराचं, म्हणजे शिवाचं, आणि त्याच्याभोवती एका चौकोनी आवारात लहान-मोठी अनेक मंदिरं आहेत: शैव, वैष्णव आणि शाक्त, तिन्ही परंपरांची. मुख्य मंदिरासमोर पश्चिमेकडे तोंड करून नंदी मंडप आहे.

मंदिराच्या जवळपास प्रत्येक पृष्ठभागावर शिल्पं कोरलेली आहेत: देव-देवता, अप्सरा, प्राणी आणि नक्षी. ही रचना उत्तर भारतातल्या नागर शैलीची आहे, आणि म्हणूनच अभ्यासक आणि इतिहासकार या मंदिर समूहाला "विदर्भाचं खजुराहो" म्हणतात. हे मंदिर देशाच्या महत्त्वाच्या राष्ट्रीय स्मारकांपैकी एक आहे.

## मंदिराचा इतिहास आणि जीर्णोद्धार

या मंदिरांवर इतिहासात अनेकदा संकटं आली. वीज पडून मुख्य मंदिराचं शिखर आणि महामंडप खराब झाले; एकोणिसाव्या शतकात अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनीही त्याची नोंद केली होती. साधारण सव्वाशे वर्षांपूर्वी तेव्हाच्या गोंड राजाने मंडपाचं छत दुरुस्त केलं; ते काम आधुनिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अचूक नव्हतं, पण त्यामुळे मंदिराचं धार्मिक महत्त्व टिकून राहिलं. नंतर १९६० आणि १९८० मध्येही वीज पडून नुकसान झालं.

नोव्हेंबर २०१७ मध्ये भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने (ASI) मुख्य मंदिराच्या शिखराचं शास्त्रीय पद्धतीने जीर्णोद्धार काम सुरू केलं; केंद्र सरकारने त्यासाठी सव्वादोन कोटी रुपये मंजूर केले. मूळ दगड आणि शैली स्थानिक पातळीवर आता उपलब्ध नसल्याने राजस्थान आणि मध्य प्रदेशातल्या कारागिरांची मदत घेतली गेली. काही कामातल्या त्रुटींमुळे प्रकल्प लांबला, आणि २०२५ मध्येही काम चालू होतं. सोबत राज्य सरकार मंदिराभोवतीच्या गावाचा विकासही करत आहे.

## तिथे काय बघायचं?

मुख्य मंदिराच्या भिंतींवरची शिल्पं सावकाश बघा; प्रत्येक बाजूला वेगळ्या कथा आहेत. आवारातली लहान मंदिरं, नंदी मंडप, आणि मग मागच्या बाजूने वैनगंगेच्या घाटावर जा. नदीचं विस्तीर्ण पात्र आणि घाट, हे दृश्य शांत आणि सुंदर आहे. भाविक इथे नदीत स्नान करून दर्शनाला जातात. सगळं बघायला दीड-दोन तास पुरतात.

## कसं जायचं?

| कुठून | अंतर / वेळ |
|---|---|
| नागपूर | ~१९०-२२० किमी, ४-४.५ तास |
| चंद्रपूर (मूलमार्गे) | ~२ तास |
| गडचिरोली | ~४० किमी |
| मूल रेल्वे स्टेशन | ~२५ किमी |

नागपूरहून उमरेड-नागभीड-मूलमार्गे किंवा गडचिरोलीमार्गे मार्कंडा, साधारण १९०-२२० किलोमीटर, चार-साडेचार तास. चंद्रपूरहून मूलमार्गे साधारण दोन तास. जवळचं रेल्वे स्टेशन चंद्रपूर जिल्ह्यातलं मूल, साधारण पंचवीस किलोमीटर. नागपूर, चंद्रपूर आणि गडचिरोलीहून चामोर्शीमार्गे मार्कंड्याला वर्षभर एसटी आहेत; उदाहरणार्थ चंद्रपूर-मूल-सावली-मार्कंडा किंवा नागपूर-गडचिरोली-चामोर्शी-मार्कंडा.

नागपूरहून एका दिवसात जाऊन येणं शक्य आहे, पण प्रवास लांब आहे. आरामात करायचं असेल तर गडचिरोली किंवा चंद्रपूरला एक रात्र राहा, आणि ताडोबासोबत ही ट्रिप जोडा.

## किती खर्च येईल?

मंदिराला प्रवेश शुल्क नाही. नागपूरहून एसटीने जाऊन-येऊन माणशी साधारण पाचशे-सातशे रुपये. चौघे गाडीने गेलात तर पेट्रोल-टोल मिळून माणशी साधारण आठशे ते हजार. गडचिरोली-चंद्रपूरमध्ये साधी हॉटेलं साधारण हजार ते अडीच हजार रुपये रात्रीला.

## कधी जायचं?

ऑक्टोबर ते मार्च सगळ्यात चांगला काळ. महाशिवरात्रीला (फेब्रुवारी-मार्च) इथे मोठी यात्रा भरते आणि हजारो भाविक येतात; तो अनुभव वेगळा, पण गर्दी खूप. शिल्पं शांतपणे बघायची असतील तर यात्रा सोडून जा. श्रावणातही गर्दी असते. उन्हाळ्यात पूर्व विदर्भाचं ऊन खूप कडक असतं, आणि पावसाळ्यात वैनगंगेला पूर येतो; तेव्हा नदीत उतरू नका.

## जाताना एवढं लक्षात ठेवा

प्रवास दिवसा करा, आणि अंधार पडायच्या आत मुक्कामाच्या ठिकाणी पोचा; गडचिरोली जिल्ह्यातले आतले रस्ते लांब आणि सुनसान आहेत. नदीच्या घाटावर पाय घसरू शकतो, मुलांचा हात धरा. शिल्पांना हात लावू नका, त्यांवर काहीही लिहू नका, आणि जीर्णोद्धाराच्या भागात अडथळ्यांच्या आत जाऊ नका. मंदिराच्या आवारात चपला बाहेर काढा.

## जवळपास अजून काय बघायचं

- **[ताडोबा](/tadoba-national-park/):** चंद्रपूर जिल्ह्यात, महाराष्ट्रातलं सगळ्यात प्रसिद्ध व्याघ्र प्रकल्प.
- **[नवेगाव-नागझिरा](/navegaon-nagzira-tiger-reserve/):** गोंदिया-भंडाऱ्यातलं शांत जंगल.
- **[नागपूर एका दिवसात](/nagpur-one-day-trip/):** दीक्षाभूमी, झिरो माइल आणि फुटाळा.

## लोक नेहमी विचारतात

### मार्कंडादेव मंदिराला "विदर्भाचं खजुराहो" का म्हणतात?

मंदिराच्या जवळपास प्रत्येक बाहेरच्या भिंतीवर बारीक कोरीव शिल्पं आहेत, आणि त्याची नागर शैलीतली रचना खजुराहोच्या मंदिरांची आठवण करून देते. म्हणून इतिहासकार आणि अभ्यासक त्याला "विदर्भाचं खजुराहो" म्हणतात.

### मार्कंडादेवला कसं जायचं?

जवळचं रेल्वे स्टेशन चंद्रपूर जिल्ह्यातलं मूल (साधारण २५ किमी). नागपूर, चंद्रपूर आणि गडचिरोलीहून चामोर्शीमार्गे मार्कंड्याला वर्षभर बस आहेत. जवळचा विमानतळ नागपूर, साधारण १९०-२२० किलोमीटर.

### मार्कंडादेव मंदिराचं जीर्णोद्धार काम चालू आहे का?

हो. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने (ASI) नोव्हेंबर २०१७ मध्ये मुख्य मंदिराच्या शिखराचं जीर्णोद्धार काम सुरू केलं. काही त्रुटींमुळे ते लांबलं, आणि २०२५ मध्येही काम चालू होतं. त्यामुळे मंदिराचा काही भाग बांधकामाखाली दिसू शकतो.

### मार्कंडादेवला यात्रा कधी असते?

महाशिवरात्रीला (फेब्रुवारी-मार्च) इथे मोठी यात्रा भरते, आणि हजारो भाविक येतात. श्रावणातही गर्दी असते.

## स्रोत

- [Maharashtra Tourism: Markandeshwar temple (Wainganga, Mahashivratri, ~190 km from Nagpur airport)](https://maharashtratourism.gov.in/?p=8277)
- [Gadchiroli district: Markanda Deo temple, how to reach (Mul station, buses)](https://gadchiroli.gov.in/?p=26538)
- [The Hitavada: delays in Markanda restoration, ₹2.25 crore shikhara work (2022)](https://www.thehitavada.com/Encyc/2022/3/25/Flawed-work-by-conservationists-further-delays-Markanda-temples-revival.html)
- [The Hitavada: Markanda restoration and village development (Feb 2025)](https://thehitavada.com/Encyc/2025/2/26/City-girl-involved-in-Markanda-s-restoration-work-village-devpt.html)
