कार्ले लेणी हि लोणावळ्याच्या जवळच असून ती लोणावळ्या पासून सुमारे १०.६ किलोमीटर अंतरावर आहे. कार्ले लेणी हि १६ बोद्ध लेण्यांचा गट किंवा समूह आहे. यामधील बऱ्याच लेण्या हिनयान टप्प्या मधील आहेत. या कार्ले लेण्यामधील चेत्यग्रह हे भारतामधील सगळ्यात मोठ्या चेत्यग्रहांपेकी एक आहे. हि लेणी म्हणजे शिल्पकलेचा उत्तम नमुना आहे. या चेत्यग्रह लेणी पर्यंत जाण्यासाठी ३०० पायऱ्या चढाव्या लागतात.
या लेणीजवळच एकवीरा देवीचे मंदिर आहे. कोली बांधवासह अनेकांची हि कुलदेवी आहे. आश्विन किंवा शारदीय नवरात्र आणि चेत्र नवरात्रोत्सवात ऊं ठिकाणी उत्सव असतो. भारत सरकारने या लेणीला दिनांक २६ मे, इ.स. १९०९ रोजी महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित केलेले आहे.
कार्ले लेणी कुठे आहे?
कार्ले लेणी हि लोणावळ्याच्या जवळच पुणे जिल्ह्यामधील मावळ तालुक्यामद्धे आहे. हि लेणी पुण्यापासून सुमारे ५९.३ किलोमीटर तर मुंबई पासून सुमारे १४२ किलोमीटर अंतरावर आहे.
कार्ले लेणी वर कसे जायचे?
पुण्यासाठी
पुण्याहून लोणावळ्याकडे जाताना लोणावळ्याच्या आधी कार्ले फाटा लागतो. या फाट्या पासून पाच किलोमीटरच्या आतच कार्ले लेणी आहे.
रेल्वेने
कार्ले लेणीवर रेल्वेने जाण्यासाठी पुणे स्टेशन मधून मळवली स्टेशन वर जावे. मळवली पासून सुमारे तीन किलोमीटरच्या अंतरावर कार्ले लेणी आहे. मळवली पासून आपण टॅक्सीने किंवा ऑटोने कार्ले लेणीवर जाऊ शकतो.
मुंबई करांसाठी सुद्धा मळवली हेच रेल्वे स्टेशन आहे. मुंबई च्या रेल्वे स्टेशन मधून मळवली च्या रेल्वे वर उतरावे लागेल. मळवली पासून टॅक्सीने किंवा ऑटो ने आपण कार्ले लेणीवर जाऊ शकतो.
बस ने
पुणे किंवा लोणावळा येथून एसटी बस कार्ला गावापर्यंत मिळतात. कार्ला गावातून थोडे चालत जावे लागते.
कार्ले लेणीवर कधी जावे?
कार्ले लेणी रोज पर्यटकांसाठी सकाळी साधारण नऊ ते संध्याकाळी पाच वाजेपर्यंत उघडी असतात.
हिवाळा (नोव्हेंबर – फेब्रुवारी)
या महिन्यांमध्ये हवामान थंड असल्यामुळे कार्ले लेणीला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम महिने आहेत.
पावसाळा (जुलै – सप्टेंबर)
या महिन्यांमध्ये कार्ले लेणीचा परिसर हिरवा आणि खूप सुंदर दिसतो.
उन्हाळा (मार्च – मे)
या महिन्यांमध्ये कार्ले लेणीवरील तापमान उष्ण असते. त्यामुळे या महिन्यांमध्ये कार्ले लेणीवर जाऊ नये.
रचना
हि लेणी सुमारे इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकात तयार करण्यात आली असून त्यांची रचना अत्यंत कलात्मक आणि भव्य आहे. या लेण्यांचा मुख्य भाग म्हणजे मोठे चैत्यगृह, जे बौद्ध भिक्षूंसाठी प्रार्थना आणि ध्यान करण्याचे ठिकाण होते.
कार्ले लेणीचे चैत्यगृह सुमारे 40 मीटर लांब, 15 मीटर रुंद आणि जवळपास 15 मीटर उंच आहे. या मोठ्या दगडी सभागृहाच्या शेवटी एक पवित्र स्तूप बांधलेला आहे. हा स्तूप बौद्ध धर्मात पवित्र मानला जातो आणि त्याभोवती भिक्षू प्रदक्षिणा घालत असत. चैत्यगृहाच्या दोन्ही बाजूंना मोठे दगडी खांब आहेत. एकूण सुमारे 37 खांब असून प्रत्येक खांबावर सुंदर कोरीवकाम केलेले आहे. या खांबांच्या वरच्या भागावर हत्ती, घोडे, योद्धे आणि स्त्री-पुरुषांच्या आकृत्या कोरलेल्या दिसतात.
चैत्यगृहाचे छत कमानीच्या आकाराचे आहे. या छतावर लाकडी पट्ट्या बसवलेल्या होत्या, ज्यामुळे छताला जहाजाच्या उलट्या आकारासारखा देखावा मिळतो. विशेष म्हणजे या लाकडी पट्ट्यांपैकी काही अजूनही टिकून आहेत, त्यामुळे त्या काळातील बांधकाम कौशल्याची कल्पना येते. चैत्यगृहाच्या प्रवेशद्वारावर मोठी कमान असून त्यावरही सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे.
या मुख्य चैत्यगृहाशिवाय कार्ले लेण्यांमध्ये अनेक लहान खोल्या देखील आहेत. या खोल्या बौद्ध भिक्षूंनी राहण्यासाठी वापरल्या जात होत्या. अशा प्रकारच्या खोल्यांना विहार असे म्हटले जाते. या विहारांमध्ये साधी रचना असून ध्यान आणि अभ्यासासाठी शांत वातावरण ठेवलेले होते.
कार्ले लेणीची संपूर्ण रचना एका मोठ्या डोंगरात दगड कोरून तयार केली आहे. त्यामुळे ती प्राचीन भारतीय शिल्पकला, वास्तुकला आणि धार्मिक परंपरेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. या लेण्यांमधील कोरीवकाम, खांबांची मांडणी आणि चैत्यगृहाची भव्यता पाहून त्या काळातील कलाकारांचे कौशल्य आणि कल्पकता स्पष्ट दिसून येते. त्यामुळे कार्ले लेणी हे भारतातील महत्त्वाचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसा स्थळ मानले जाते.
कार्ले लेणीची वास्तुकला
कार्ले लेणीच्या वास्तुकलेत सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे मोठे चैत्यगृह. हे चैत्यगृह भारतातील सर्वात मोठ्या प्राचीन बौद्ध प्रार्थनागृहांपैकी एक मानले जाते. या चैत्यगृहाचा आकार लांबट आणि कमानीच्या स्वरूपाचा आहे. आत प्रवेश केल्यावर दोन्ही बाजूंना दगडी खांबांची रांग दिसते. एकूण सुमारे 37 खांब असून प्रत्येक खांबावर सुंदर कोरीवकाम केलेले आहे. या खांबांवर हत्ती, घोडे, स्त्री-पुरुषांच्या आकृती आणि विविध सजावटीची नक्षी कोरलेली दिसते. या शिल्पांमधून त्या काळातील कलाकारांचे कौशल्य आणि कलात्मकता स्पष्ट दिसून येते.
चैत्यगृहाच्या शेवटच्या टोकाला एक पवित्र स्तूप बांधलेला आहे. बौद्ध धर्मात स्तूप अत्यंत पवित्र मानला जातो आणि भिक्षू त्याभोवती प्रदक्षिणा घालत असत. चैत्यगृहाचे छत कमानीच्या आकाराचे असून त्यावर लाकडी पट्ट्यांची रचना केली आहे. या लाकडी पट्ट्यांमुळे छताला जहाजाच्या उलट्या आकारासारखा देखावा मिळतो. विशेष म्हणजे या प्राचीन लाकडी रचनांपैकी काही आजही जतन झालेल्या दिसतात.
कार्ले लेणीच्या प्रवेशद्वारावर मोठी कमान असून त्यावरही सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे. या कमानीच्या वरच्या भागावर मोठी खिडकीसारखी रचना आहे, ज्यामुळे चैत्यगृहात नैसर्गिक प्रकाश येतो. यामुळे आतमध्ये उजेड राहतो आणि प्रार्थना किंवा ध्यान करताना शांत वातावरण तयार होते.
FAQ
कार्ले लेण्यांमध्ये किती गुहा आहेत
कार्ले लेण्यांमध्ये १६ गुहा आहेत.
कार्ले लेण्या कोणत्या राजवंशाने बांधल्या?
कार्ला लेण्या सातवाहन भारतीय शासक यज्ञ श्री सातकर्णी याने कार्ले लेणी बांधली आहे.
कार्ला कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
या कार्ले लेण्यामधील चेत्यग्रह हे भारतामधील सगळ्यात मोठ्या चेत्यग्रहांपेकी एक आहे. हि लेणी म्हणजे शिल्पकलेचा उत्तम नमुना आहे.