खांदेरी आणि उंदेरी हे महाराष्ट्रातील अलिबागच्या किनाऱ्यालगत असलेले प्रसिद्ध जुळे सागरी किल्ले आहेत. मराठा नौदल बळकट करण्यासाठी आणि कोकण किनारपट्टीचे रक्षण करण्यासाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६७९ मध्ये खांदेरी किल्ला उभारला होता, तर जवळच असलेला उंदेरी किल्ला नंतरच्या काळात जंजिऱ्याच्या सिद्दींनी बांधला. अरबी समुद्राने वेढलेले हे ऐतिहासिक किल्ले त्यांच्या मोक्याच्या स्थानासाठी, दगडी तटबंदीसाठी, दीपगृहासाठी, प्राचीन तोफांसाठी, वेताळ मंदिरासाठी आणि समुद्राच्या सुंदर दृश्यांसाठी ओळखले जातात. आज खांदेरी-उंदेरी हे पर्यटकांचे एक लोकप्रिय आकर्षण बनले आहे. इतिहास, वास्तुकला आणि किनारपट्टीचे सौंदर्य यांचा अनोखा संगम येथे अनुभवायला मिळतो, ज्यामुळे हे महाराष्ट्रातील अत्यंत आकर्षक सागरी किल्ल्यांपैकी एक ठिकाण ठरले आहे.
History of the Khanderi and Underi Forts | खांदेरी आणि उंदेरी किल्ल्यांचा इतिहास
खांदेरी आणि उंदेरी किल्ल्यांचा इतिहास १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील आहे. त्या काळात भारताचा पश्चिम किनारा हा सागरी व्यापारावरील वर्चस्वासाठी एक मोक्याचा रणसंग्राम बनला होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६७९ मध्ये खांदेरी किल्ला उभारला. याचा उद्देश नौदलाची मजबूत उपस्थिती निर्माण करणे आणि कोकण किनारपट्टीचे ब्रिटिश, पोर्तुगीज व जंजिऱ्याचे सिद्दी यांच्यापासून रक्षण करणे हा होता. मुंबई बंदराच्या प्रवेशद्वाराजवळ असलेल्या या स्थानामुळे हा किल्ला एक महत्त्वपूर्ण लष्करी ठाणे बनला.
खांदेरी किल्ल्याच्या उभारणीला प्रत्युत्तर म्हणून, या प्रदेशातील मराठ्यांचा प्रभाव रोखण्यासाठी सिद्दींनी १६८० मध्ये जवळच असलेल्या एका बेटावर उंदेरी किल्ला बांधला. यामुळे मराठे आणि सिद्दी यांच्यात वारंवार संघर्ष होऊ लागले, कारण दोन्ही बाजूंना आसपासच्या सागरी मार्गांवर आपले वर्चस्व प्रस्थापित करायचे होते. मराठा नौदलाचे प्रसिद्ध कान्होजी आंग्रे यांच्या काळात खांदेरी किल्ला हा नौदलाचा एक प्रमुख तळ बनला आणि मराठा साम्राज्याच्या सागरी हितसंबंधांचे रक्षण करण्यात या किल्ल्याने महत्त्वाची भूमिका बजावली.
आज, खांदेरी आणि उंदेरी हे किल्ले महाराष्ट्राच्या समृद्ध नौदल वारशाची उत्कृष्ट उदाहरणे म्हणून उभे आहेत. येथील ऐतिहासिक तटबंदी, तोफा आणि समुद्रकिनाऱ्यावरील स्थान यामुळे इतिहासप्रेमी आणि मराठा नौदलाच्या वारशात रस असणारे पर्यटक या किल्ल्यांकडे आकर्षित होतात.
Khanderi Underi Fort Location & How to Reach | खांदेरी-उंदेरी किल्ल्यांचे स्थान आणि तिथे कसे पोहोचाल
खांदेरी आणि उंदेरी हे किल्ले महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग जवळ, ‘थल’ (Thal) गावाच्या किनाऱ्यापासून सुमारे ५ किलोमीटर अंतरावर अरबी समुद्रात वसलेले आहेत. हे दोन जुळे सागरी किल्ले मुंबई बंदराच्या प्रवेशद्वाराजवळ उभे आहेत आणि मराठा काळातील अत्यंत महत्त्वाच्या सागरी किल्ल्यांपैकी एक आहेत. खांदेरी किल्ल्यावर (ज्याला ‘कान्होजी आंग्रे बेट’ म्हणूनही ओळखले जाते) बोटीने जाता येते, तर उंदेरी किल्ला जवळच असलेल्या एका बेटावर आहे आणि तिथे सहसा केवळ ओहोटीच्या वेळीच भेट देता येते.
या किल्ल्यांसाठीचे सर्वात जवळचे गाव ‘थल’ हे आहे, जे अलिबागपासून सुमारे ८ किलोमीटर अंतरावर आहे. पर्यटक मुंबई (सुमारे ९५ किमी) किंवा पुणे (सुमारे १४५ किमी) येथून रस्तेमार्गे अलिबागला पोहोचू शकतात. सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन ‘पेण’ (Pen) हे आहे, तर सर्वात जवळचे विमानतळ ‘मुंबई’ येथे आहे. थल बीच किंवा स्थानिक मच्छिमारांच्या बोटी पर्यटकांना खांदेरी किल्ल्यावर घेऊन जातात. यासाठी समुद्र आणि हवामानाच्या स्थितीनुसार साधारण २० ते ३० मिनिटे लागतात. पावसाळ्यात आणि समुद्रात खळबळ असताना बोट सेवांवर परिणाम होऊ शकतो, त्यामुळे स्थानिक पातळीवर बोटींची उपलब्धता असल्याची खात्रीकरावी लागते.
Places to Visit at Khanderi Underi Fort | खांदेरी-उंदेरी किल्ल्यावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे
Vetal Temple | वेताळ मंदिर
वेताळ मंदिर हे खांदेरी किल्ल्याच्या आवारातील एक लहान पण महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक स्थळ आहे. भगवान वेताळाला समर्पित असलेल्या या मंदिराला स्थानिक लोक आणि मच्छिमार भेट देतात. समुद्रावर आणि खलाशांवर या देवतेची कृपा व संरक्षण असते, अशी त्यांची श्रद्धा आहे. हे मंदिर किल्ल्याला सांस्कृतिक आणि धार्मिक महत्त्व प्राप्त करून देते आणि ऐतिहासिक काळापासून लोकांच्या श्रद्धा कशा प्रकारे सागरी जीवनाशी जोडलेल्या होत्या, हे दर्शवते. हे मंदिर रचनेने साधे असले तरी त्याचे पारंपरिक महत्त्व मोठे आहे.
Khanderi Underi Fort Lighthouse | खांदेरी-उंदेरी किल्ला दीपगृह (लाईटहाऊस)
हे दीपगृह खांदेरी किल्ल्याच्या सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण खुणांपैकी एक आहे. ब्रिटीश काळात बांधलेले आणि आजही कार्यरत असलेले हे दीपगृह मुंबई बंदरात प्रवेश करणाऱ्या जहाजांना दिशा दाखवण्याचे काम करते. अरबी समुद्राच्या पार्श्वभूमीवर उभी असलेली हि उंच वास्तू पर्यटकांना पाहता येते. येथून तुम्ही समुद्र आणि आसपासच्या बेटांच्या सुंदर दृश्यांचा आनंद घेऊ शकता.
Metallic Rock | मेटॅलिक रॉक (धातूसदृश खडक)
‘मेटॅलिक रॉक’ हा किल्ल्यावर आढळणारा एक अद्वितीय नैसर्गिक खडक आहे. त्याचे वेगळे रूप आणि खडबडीत पोत यामुळे तो पर्यटकांच्या आकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरला आहे. हा खडक किल्ल्याला भूगर्भीय महत्त्व देतो आणि नैसर्गिक रचना व फोइटोग्राफीची आवड असलेल्या पर्यटकांकडून आवर्जून पाहिला जातो.
Khanderi Underi Fort Cannons | खांदेरी-उंदेरी किल्ल्यावरील तोफा
मराठा आणि सिद्दी यांच्यातील संघर्षाच्या काळात वापरल्या गेलेल्या प्राचीन तोफांचे अवशेष आजही या किल्ल्यावर पाहायला मिळतात. या तोफा किल्ल्याची लष्करी ताकद आणि किनारपट्टीच्या संरक्षणातील त्याची भूमिका दर्शवतात. सागरी मार्गांच्या संरक्षणासाठी त्या मोक्याच्या ठिकाणी ठेवण्यात आल्या होत्या आणि त्या पर्यटकांना ऐतिहासिक नौदल युद्धाची झलक दाखवतात.
Sea View & Port Area | समुद्रकिनारा आणि बंदर परिसर
खांदेरी किल्ल्याचे एक अत्यंत आकर्षक वैशिष्ट्य म्हणजे तेथून दिसणारे समुद्राचे सुंदर दृश्य. किल्ल्यावरून पर्यटक अथांग अरबी समुद्र आणि आसपासची बेटे पाहू शकतात. बंदर परिसर त्या जागेची साक्ष देतो जिथे एकेकाळी लष्करी आणि व्यापारी कारणांसाठी बोटी नांगरल्या जात असत. आज हे ठिकाण फोटोग्राफी साठी आणि किनारपट्टीच्या नैसर्गिक सौंदर्याचा आनंद घेण्यासाठी उत्तम आहे.
Best Time to Visit Khanderi Underi Fort | खांदेरी-उंदेरी किल्ल्याला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ
खांदेरी-उंदेरी किल्ल्याला भेट देण्यासाठी ऑक्टोबर ते मार्च हा काळ सर्वोत्तम आहे. या काळात हवामान आल्हाददायक असते, समुद्र तुलनेने शांत असतो आणि थळ बीचवरून (Thal Beach) नियमितपणे बोट सेवा उपलब्ध असते. या महिन्यांत तापमान १८°C ते ३२°C च्या दरम्यान असते, ज्यामुळे किल्ला फिरणे, दीपगृहावर (lighthouse) चढणे आणि अरबी समुद्राचे सुंदर दृश्य पाहणे सुखद ठरते.
पावसाळ्याच्या काळात (जून ते सप्टेंबर) येथे जाणे टाळण्याचा सल्ला दिला जातो. कारण या काळात मुसळधार पाऊस, खवळलेला समुद्र आणि बोट सेवांची कमतरता किंवा ती बंद असणे अशा समस्या उद्भवू शकतात. सोसाट्याचा वारा आणि समुद्राला येणारी भरती-ओहोटी यामुळे किल्ल्यावर जाणे असुरक्षित ठरू शकते. उन्हाळ्याच्या महिन्यांत (एप्रिल ते मे) तापमान अनेकदा ३५°C च्या वर जाते, ज्यामुळे विशेषतः दुपारच्या वेळी फिरणे त्रासदायक ठरू शकते.
उत्तम अनुभवासाठी, सकाळच्या वेळी भेट देण्याचे नियोजन करा. कारण तेव्हा हवामान थंड असते, समुद्र शांत असतो आणि किल्ल्यावर गर्दीही कमी असते. तसेच, सुरक्षित आणि आनंददायी सहलीसाठी निघण्यापूर्वी हवामानाचा अंदाज, भरती-ओहोटीच्या वेळा आणि बोट सेवेची उपलब्धता यांची खात्री करून घेणे हिताचे ठरेल.
Nearby Attractions from Khanderi Underi Fort | खांदेरी-उंदेरी किल्ल्याजवळील आकर्षणे
Underi Fort | उंदेरी किल्ला
खांदेरी किल्ल्यापासून अगदी जवळच असलेला ‘उंदेरी किल्ला’ हा १६८० मध्ये जंजिऱ्याच्या सिद्दींनी बांधलेला एक ऐतिहासिक जलदुर्ग आहे. मराठ्यांनी उभारलेल्या खांदेरी किल्ल्याला शह देण्यासाठी आणि कोकण किनारपट्टीवरील सागरी मार्गांवर नियंत्रण ठेवण्याच्या दृष्टीने हा किल्ला बांधण्यात आला होता. अरबी समुद्राने वेढलेल्या या किल्ल्यावर भक्कम दगडी तटबंदी, बुरूज, प्राचीन तोफा आणि जुन्या वास्तूंचे अवशेष पाहायला मिळतात. समुद्राच्या स्थितीनुसार, येथे केवळ ओहोटीच्या वेळी किंवा बोटीनेच पोहोचता येते, ज्यामुळे इतिहासप्रेमींसाठी हे एक साहसी पर्यटन स्थळ ठरते. महाराष्ट्रातील किनारपट्टीवरील लष्करी स्थापत्यकलेचा हा एक उत्कृष्ट नमुना पाहतानाच, पर्यटक येथून समुद्राच्या सुंदर दृश्यांचा आनंदही घेऊ शकतात.
Kanhoji Angre Island | कान्होजी आंग्रे बेट
मराठा आरमाराचे दिग्गज सेनानी कान्होजी आंग्रे यांच्या सन्मानार्थ ‘खांदेरी बेटा’ला ‘कान्होजी आंग्रे बेट’ असेही संबोधले जाते. हे बेट येथील खांदेरी किल्ला, ऐतिहासिक दीपगृह, वेताळ मंदिर, गोड्या पाण्याच्या टाक्या आणि समुद्रातील प्रभावी तटबंदीसाठी प्रसिद्ध आहे. मराठा साम्राज्याच्या काळात हे एक महत्त्वाचे नौदल तळ होते आणि कोकण किनारपट्टीचे परकीय आक्रमकांपासून रक्षण करण्यात याने महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. आज पर्यटक ‘थल बीच’वरून बोटीने या बेटावर जाऊ शकतात, तिथे ते या बेटाचा समृद्ध सागरी इतिहास जाणून घेऊ शकतात, शतकानुशतके जुन्या वास्तुकलेचा अनुभव घेऊ शकतात आणि अरबी समुद्राच्या सुंदर दृश्यांचा आनंद घेऊ शकतात.
Revdanda Fort | रेवदंडा किल्ला
रेवदंडा किल्ला हा अलिबागपासून सुमारे २० किलोमीटर अंतरावर, रेवदंडा समुद्रकिनाऱ्याजवळ वसलेला एक ऐतिहासिक पोर्तुगीज किल्ला आहे. १६ व्या शतकात बांधलेला हा किल्ला त्याच्या अवाढव्य लॅटेराईट (जांभा दगड) भिंती, प्राचीन प्रवेशद्वारे आणि अरबी समुद्राचे सुंदर दृश्य दाखवणाऱ्या अवशेषांसाठी ओळखला जातो. या किल्ल्याच्या जुन्या तटबंदीतून फिरताना या प्रदेशाच्या वसाहतकालीन इतिहासाची झलक पाहायला मिळते. येथील समुद्रकिनारा आणि नारळाच्या बागा याच्या निसर्गरम्य सौंदर्यात भर घालतात. त्यामुळे फोटोग्राफीप्रेमी,इतिहासप्रेमी आणि रायगड जिल्ह्यातील किनारपट्टीचा वारसा अनुभवू इच्छिणाऱ्या पर्यटकांसाठी रेवदंडा किल्ला हे एक लोकप्रिय ठिकाण ठरले आहे.
Korlai Fort | कोरलाई किल्ला
अलिबागपासून सुमारे २५ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कोरलाई गावाजवळ, अरबी समुद्राकडे नजर टाकणाऱ्या एका टेकडीवर कोरलाई किल्ला वसलेला आहे. मूळतः १६ व्या शतकात पोर्तुगीजांनी बांधलेल्या या किल्ल्यावरून समुद्र, रेवदंडा खाडी आणि आसपासच्या समुद्रकिनाऱ्याची सुंदर दृश्ये दिसतात. पर्यटकांना या किल्ल्याच्या माथ्यापर्यंतचा तुलनेने सोपा ट्रेक करता येतो आणि त्याच वेळी येथील जुने बुरूज, चर्च, प्रवेशद्वारे व संरक्षक भिंती पाहता येतात. जवळील कोरलाई दीपगृह आणि ‘क्रिओल’ (Creole) भाषा बोलणाऱ्या लोकांचे वैशिष्ट्यपूर्ण गाव यामुळे सांस्कृतिक व ऐतिहासिक दृष्टीने हे ठिकाण अधिकच आकर्षक ठरते.
Murud-Janjira Fort | मुरुड-जंजिरा
मुरुड-जंजिरा हा महाराष्ट्रातील सर्वात प्रसिद्ध जलदुर्गांपैकी एक असून तो मुरुडच्या किनाऱ्याजवळील एका बेटावर वसलेला आहे. सिद्दींनी बांधलेला हा किल्ला त्याच्या भव्य दगडी भिंती, १९ बुरूज, गोड्या पाण्याचे तलाव, राजवाडे, मशिदी आणि शतकानुशतके झालेली आक्रमणे पचवूनही अभेद्य राहिलेल्या प्रचंड तोफांसाठी ओळखला जातो. राजापुरी जेटीवरून बोटीने येथे पोहोचता येते आणि हा किल्ला भारतातील सर्वात मजबूत व कधीही न जिंकल्या गेलेल्या (अजिंक्य) किल्ल्यांपैकी एक मानला जातो. येथील अद्वितीय वास्तुकला आणि रंजक इतिहासामुळे कोकण किनारपट्टीला भेट देणाऱ्या प्रत्येकासाठी हे एक आवर्जून पाहण्यासारखे ठिकाण ठरते.
Padmadurg Fort | पद्मदुर्ग किल्ला
‘कासा किल्ला’ म्हणूनही ओळखला जाणारा ‘पद्मदुर्ग’ हा छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जंजिरा किल्ल्याचे सामरिक वर्चस्व मोडून काढण्यासाठी मुरुडजवळ उभारलेला एक जलदुर्ग आहे. अरबी समुद्रातील एका लहान बेटावर वसलेल्या या किल्ल्यावर मराठा अभियांत्रिकी कौशल्याची साक्ष देणारे भव्य दगडी तट, बुरूज आणि लष्करी वास्तूंचे अवशेष पाहायला मिळतात. येथे जाण्यासाठी सहसा खाजगी बोटीची आवश्यकता असल्याने प्रवेश काहीसा मर्यादित असतो.
Khanderi Underi Fort Location Map & Weather | खांदेरी-उंदेरी किल्ल्यांचे स्थान, नकाशा आणि हवामान
खांदेरी-उंदेरी हे किल्ले अरबी समुद्रात, महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग जवळील थल गावाच्या किनाऱ्यापासून साधारणपणे ५ किमी अंतरावर वसलेला आहे. हे दोन जुळे सागरी किल्ले मुंबई बंदराच्या प्रवेशद्वाराचे रक्षण करतात आणि मराठा नौदल स्थापत्यशास्त्राची महत्त्वपूर्ण उदाहरणे आहेत. पर्यटक गुगल मॅप्सवर (Google Maps) “Khanderi Fort” किंवा “Kanhoji Angre Island” असे शोधून हे किल्ले सहजपणे शोधू शकतात. येथे जाण्यासाठी सर्वात जवळचे ठिकाण थल बीच हे आहे, तिथून हवामान आणि समुद्राच्या स्थितीनुसार खांदेरी किल्ल्यापर्यंत जाण्यासाठी नियमित स्थानिक बोटींची सेवा उपलब्ध असते.
खांदेरी-उंदेरी किल्ल्यांच्या परिसरातील हवामान ऑक्टोबर ते मार्च या काळात आल्हाददायक असते. या काळात तापमान १८°C ते ३२°C च्या दरम्यान असते, ज्यामुळे पर्यटन आणि बोट राईडसाठी हा काळ सर्वोत्तम मानला जातो. उन्हाळा (एप्रिल ते मे) उष्ण आणि दमट असतो, तर पावसाळ्यात (जून ते सप्टेंबर) मुसळधार पाऊस, खवळलेला समुद्र आणि भरती-ओहोटीची तीव्र स्थिती असते. त्यामुळे अनेकदा बोट सेवा बंद ठेवावी लागते. सुरक्षित आणि आनंददायी सहलीसाठी, भेट देण्याचे नियोजन करण्यापूर्वी हवामानाचा ताज्या अंदाजाची माहिती घेणे आणि बोटींची उपलब्धता निश्चित करणे हिताचे ठरेल.
