कर्नाळा किल्ला हा महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील एक प्रसिद्ध ऐतिहासिक किल्ला आहे. हा किल्ला रायगडपासून सुमारे ११७ किमी, पुण्यापासून १७९ किमी आणि मुंबईपासून अंदाजे ५९ किमी अंतरावर स्थित आहे. पनवेलपासून अवघ्या १३ किमी अंतरावर असलेला कर्नाळा किल्ला ट्रेकिंग आणि पर्यटनासाठी अतिशय लोकप्रिय आहे.
कर्नाळा किल्ल्याचे वैशिष्ट्य
कर्नाळा किल्ल्याची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे त्याचा अंगठ्यासारखा आकार असलेला उंच कातळ शिखर. हा शिखरभाग दूरवरूनही सहज दिसतो आणि साहसी ट्रेकर्ससाठी मोठे आकर्षण ठरतो. किल्ला घनदाट जंगलात वसलेला असल्यामुळे येथे वर्षभर निसर्गसौंदर्य पाहायला मिळते.
कर्नाळा पक्षी अभयारण्य
किल्ल्याच्या पायथ्याशी वसलेले कर्नाळा पक्षी अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध पक्षी अभयारण्यांपैकी एक आहे. येथे विविध प्रकारच्या देशी व स्थलांतरित पक्ष्यांचे दर्शन होते. त्यामुळे कर्नाळा किल्ला हा निसर्गप्रेमी, पक्षी निरीक्षक आणि छायाचित्रकारांसाठी आदर्श पर्यटन स्थळ आहे.
कर्नाळा किल्ल्याचा इतिहास
इतिहासाच्या दृष्टीने कर्नाळा किल्ल्याला फार महत्त्व आहे. प्राचीन काळी बोरघाटावरील व्यापारी मार्गावर लक्ष ठेवण्यासाठी या किल्ल्याचा वापर करण्यात येत असे. कालांतराने यादव, तुघलक, निजामशाही, मराठे आणि अखेरीस ब्रिटिश अशा विविध सत्तांच्या अधिपत्याखाली हा किल्ला राहिला.
पेशवाईच्या काळात, इ.स. १८१८ मध्ये कर्नल प्रॉथर यांनी हा किल्ला मराठ्यांकडून जिंकून घेतला. त्यामुळे कर्नाळा किल्ल्याला ‘कर्नल किल्ला’ असेही संबोधले जाते.
कर्नाळा किल्ला पर्यटन माहिती
इतिहास, निसर्ग आणि साहस यांचा अनोखा संगम अनुभवायचा असेल तर कर्नाळा किल्ला पर्यटन हा उत्तम पर्याय आहे. मुंबई, पुणे आणि पनवेल येथून सहज पोहोचता येणारा हा किल्ला एक दिवसाच्या सहलीसाठी योग्य आहे.
कर्नाळा या किल्ल्यावर जाणाऱ्या वाटा
कर्नाळा किल्ल्याच्या पायथ्या गावाचे नाव शिरढोण आहे. मुंबई करांसाठी मुंबई- गोवा हायवेणे पनवेल या शहारा मध्ये पोहचा या पनवेल पासून शिरढोण हे गाव अंदाजे ८.२ किलोमीटर अंतरावर आहे. या शिरढोण गावामध्ये शासकीय विश्रामग्रह आणि हॉटेल्स आहेत. या विश्राम ग्रहच्या ठिकाणीच महाराष्ट्र शासनाची एसटी बस थांबते. या मार्गाने कर्नाळा या किल्ल्यावर जाण्यासाठी अंदाजे अडीच तास लागतात.
कर्नाळा या किल्ल्यावर जाण्यासाठी अजून दुसरी वाट आहे. रसायनी-आपटा मार्गाने जाताना तुम्ही आकुळवाडी गावात पोहोचाल. आकुळवाडी या गावापासून कर्नाळा हा किल्ला सुमारे १७ किलोमीटर अंतरावर आहे. या गावातून निघणारी वाट मुख्य मार्गाला मिळते. या मार्गाने तुम्हाला किल्ल्यावर पोहोचण्यासाठी अंदाजे तीन तास लागतात.
कर्नाळा किल्ल्यावरील पाहण्यासारखे ठिकाणे
कर्नाळा किल्यावरील शिखर खूपच छोटे आहे. या किल्ल्याचे प्रवेशद्वार जीर्ण झाले आहे. या कर्नाळा किल्ल्याचा प्रवेश दारेतून अंत शिरताच भवानी मातेचे दर्शन होते. या मंदीरा ससमोरच एक मोठा जीर्ण झालेला वाडा आहे. या वाड्याजवळच शंकराची पिंड आहे. आणि या शंकराच्या पिंडी समोरच एक भयंकर सुळका उभा आहे. या सुळक्याच्या पायाशी पाण्याची टाकी आणि धान्य साठवण्याचे कोठार आहे. कर्नाळा किल्ला आणि पक्षी अभयारण्य एकाच दिवसात फिरून पाहण्यासाठी पुरेसा आहे. गड फिरायला तुम्हाला सुमारे ३० मिनिटे लागतील.
कर्नाळा किल्ल्यावर जाण्यासाठी सर्वात्तम महिना
कर्नाळा किल्ल्यावर जाण्यासाठी ऑक्टोबर ते मार्च हे महिने सर्वोत्तम आहेत, कारण हवामान थंड आणि आल्हाददायक असते, ज्यामुळे ट्रेकिंगचा अनुभव छान मिळतो आणि पक्षीनिरीक्षणासाठीही हा काळ उत्तम आहे. पावसाळ्यात (जून ते सप्टेंबर) निसर्ग हिरवागार दिसतो, पण रस्ते निसरडे असू शकतात, तर उन्हाळ्यात (मार्च ते मे) हवामान खूप गरम आणि दमट असल्याने ट्रेकिंग करणे कठीण होते.
