मराठी ट्रॅव्हलआपला प्रवास, आपल्या भाषेत

मार्कंडादेव मंदिर माहिती (विदर्भाचं खजुराहो)

Markandadeo Temple, Gadchiroli Information in Marathi

वैनगंगेच्या काठावर, कोरीव शिल्पांनी भरलेला हजार वर्षांहून जुना शिवमंदिर समूह: ज्याला "विदर्भाचं खजुराहो" म्हणतात.

Markandadeo Temple, Gadchiroli, Markandadeo, Markanda Deo, मार्कंडादेव, मार्कंडा, Markandeshwar temple, Markanda Mahadev, Khajuraho of Vidarbha, विदर्भाचं खजुराहो, Chamorshi

एका नजरेत

कुठे
मार्कंडा गाव, चामोर्शी तालुका, गडचिरोली; गडचिरोलीहून साधारण ४० किमी, मूलहून साधारण २५ किमी
प्रकार
मंदिर
किती अवघड
सोपं
कधी जायचं
ऑक्टोबर ते मार्च; महाशिवरात्रीला मोठी यात्रा
पायथ्याचं गाव
चामोर्शी किंवा गडचिरोली
वर कसं जायचं
गाडी किंवा बसने मंदिराजवळ
किती वेळ लागतो
१.५ ते २ तास; नागपूरहून एक पूर्ण दिवस किंवा एक रात्र
तिकीट
प्रवेश शुल्क नाही
वेळ
दिवसा
इथे कसं जायचं? Google Maps वर रस्ता बघा

मार्कंडादेवला जायचं ठरवलं असेल तर एक गोष्ट आधी समजून घ्या: मुख्य मंदिराच्या शिखराचं जीर्णोद्धार काम पुरातत्त्व विभाग २०१७ पासून करत आहे, आणि ते अजून पूर्ण झालेलं नाही. त्यामुळे मंदिराचा काही भाग पाड-बांधकामाखाली, पत्र्यांच्या आडोशात दिसू शकतो. पण बाकीच्या मंदिरांवरची शिल्पं आणि वैनगंगेचा काठ, यासाठी ही ट्रिप नक्की करण्यासारखी आहे.

मार्कंडादेव म्हणजे काय खास?

गडचिरोली जिल्ह्यात, चामोर्शी तालुक्यातल्या मार्कंडा गावात, वैनगंगा नदीच्या काठावर हा प्राचीन शिवमंदिर समूह आहे. मुख्य मंदिर मार्कंडेश्वराचं, म्हणजे शिवाचं, आणि त्याच्याभोवती एका चौकोनी आवारात लहान-मोठी अनेक मंदिरं आहेत: शैव, वैष्णव आणि शाक्त, तिन्ही परंपरांची. मुख्य मंदिरासमोर पश्चिमेकडे तोंड करून नंदी मंडप आहे.

मंदिराच्या जवळपास प्रत्येक पृष्ठभागावर शिल्पं कोरलेली आहेत: देव-देवता, अप्सरा, प्राणी आणि नक्षी. ही रचना उत्तर भारतातल्या नागर शैलीची आहे, आणि म्हणूनच अभ्यासक आणि इतिहासकार या मंदिर समूहाला “विदर्भाचं खजुराहो” म्हणतात. हे मंदिर देशाच्या महत्त्वाच्या राष्ट्रीय स्मारकांपैकी एक आहे.

मंदिराचा इतिहास आणि जीर्णोद्धार

या मंदिरांवर इतिहासात अनेकदा संकटं आली. वीज पडून मुख्य मंदिराचं शिखर आणि महामंडप खराब झाले; एकोणिसाव्या शतकात अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनीही त्याची नोंद केली होती. साधारण सव्वाशे वर्षांपूर्वी तेव्हाच्या गोंड राजाने मंडपाचं छत दुरुस्त केलं; ते काम आधुनिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अचूक नव्हतं, पण त्यामुळे मंदिराचं धार्मिक महत्त्व टिकून राहिलं. नंतर १९६० आणि १९८० मध्येही वीज पडून नुकसान झालं.

नोव्हेंबर २०१७ मध्ये भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने (ASI) मुख्य मंदिराच्या शिखराचं शास्त्रीय पद्धतीने जीर्णोद्धार काम सुरू केलं; केंद्र सरकारने त्यासाठी सव्वादोन कोटी रुपये मंजूर केले. मूळ दगड आणि शैली स्थानिक पातळीवर आता उपलब्ध नसल्याने राजस्थान आणि मध्य प्रदेशातल्या कारागिरांची मदत घेतली गेली. काही कामातल्या त्रुटींमुळे प्रकल्प लांबला, आणि २०२५ मध्येही काम चालू होतं. सोबत राज्य सरकार मंदिराभोवतीच्या गावाचा विकासही करत आहे.

तिथे काय बघायचं?

मुख्य मंदिराच्या भिंतींवरची शिल्पं सावकाश बघा; प्रत्येक बाजूला वेगळ्या कथा आहेत. आवारातली लहान मंदिरं, नंदी मंडप, आणि मग मागच्या बाजूने वैनगंगेच्या घाटावर जा. नदीचं विस्तीर्ण पात्र आणि घाट, हे दृश्य शांत आणि सुंदर आहे. भाविक इथे नदीत स्नान करून दर्शनाला जातात. सगळं बघायला दीड-दोन तास पुरतात.

कसं जायचं?

कुठून अंतर / वेळ
नागपूर ~१९०-२२० किमी, ४-४.५ तास
चंद्रपूर (मूलमार्गे) ~२ तास
गडचिरोली ~४० किमी
मूल रेल्वे स्टेशन ~२५ किमी

नागपूरहून उमरेड-नागभीड-मूलमार्गे किंवा गडचिरोलीमार्गे मार्कंडा, साधारण १९०-२२० किलोमीटर, चार-साडेचार तास. चंद्रपूरहून मूलमार्गे साधारण दोन तास. जवळचं रेल्वे स्टेशन चंद्रपूर जिल्ह्यातलं मूल, साधारण पंचवीस किलोमीटर. नागपूर, चंद्रपूर आणि गडचिरोलीहून चामोर्शीमार्गे मार्कंड्याला वर्षभर एसटी आहेत; उदाहरणार्थ चंद्रपूर-मूल-सावली-मार्कंडा किंवा नागपूर-गडचिरोली-चामोर्शी-मार्कंडा.

नागपूरहून एका दिवसात जाऊन येणं शक्य आहे, पण प्रवास लांब आहे. आरामात करायचं असेल तर गडचिरोली किंवा चंद्रपूरला एक रात्र राहा, आणि ताडोबासोबत ही ट्रिप जोडा.

किती खर्च येईल?

मंदिराला प्रवेश शुल्क नाही. नागपूरहून एसटीने जाऊन-येऊन माणशी साधारण पाचशे-सातशे रुपये. चौघे गाडीने गेलात तर पेट्रोल-टोल मिळून माणशी साधारण आठशे ते हजार. गडचिरोली-चंद्रपूरमध्ये साधी हॉटेलं साधारण हजार ते अडीच हजार रुपये रात्रीला.

कधी जायचं?

ऑक्टोबर ते मार्च सगळ्यात चांगला काळ. महाशिवरात्रीला (फेब्रुवारी-मार्च) इथे मोठी यात्रा भरते आणि हजारो भाविक येतात; तो अनुभव वेगळा, पण गर्दी खूप. शिल्पं शांतपणे बघायची असतील तर यात्रा सोडून जा. श्रावणातही गर्दी असते. उन्हाळ्यात पूर्व विदर्भाचं ऊन खूप कडक असतं, आणि पावसाळ्यात वैनगंगेला पूर येतो; तेव्हा नदीत उतरू नका.

जाताना एवढं लक्षात ठेवा

प्रवास दिवसा करा, आणि अंधार पडायच्या आत मुक्कामाच्या ठिकाणी पोचा; गडचिरोली जिल्ह्यातले आतले रस्ते लांब आणि सुनसान आहेत. नदीच्या घाटावर पाय घसरू शकतो, मुलांचा हात धरा. शिल्पांना हात लावू नका, त्यांवर काहीही लिहू नका, आणि जीर्णोद्धाराच्या भागात अडथळ्यांच्या आत जाऊ नका. मंदिराच्या आवारात चपला बाहेर काढा.

जवळपास अजून काय बघायचं

इथे काही बदललंय?

तिकीट, वेळ, रस्ता बंद. नुकतेच जाऊन आला असाल तर आम्हाला सांगा. आम्ही चेक करून माहिती बदलू.

WhatsApp वर कळवा तुमचा अनुभव पाठवा

लोक नेहमी विचारतात

मार्कंडादेव मंदिराला "विदर्भाचं खजुराहो" का म्हणतात?

मंदिराच्या जवळपास प्रत्येक बाहेरच्या भिंतीवर बारीक कोरीव शिल्पं आहेत, आणि त्याची नागर शैलीतली रचना खजुराहोच्या मंदिरांची आठवण करून देते. म्हणून इतिहासकार आणि अभ्यासक त्याला "विदर्भाचं खजुराहो" म्हणतात.

मार्कंडादेवला कसं जायचं?

जवळचं रेल्वे स्टेशन चंद्रपूर जिल्ह्यातलं मूल (साधारण २५ किमी). नागपूर, चंद्रपूर आणि गडचिरोलीहून चामोर्शीमार्गे मार्कंड्याला वर्षभर बस आहेत. जवळचा विमानतळ नागपूर, साधारण १९०-२२० किलोमीटर.

मार्कंडादेव मंदिराचं जीर्णोद्धार काम चालू आहे का?

हो. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने (ASI) नोव्हेंबर २०१७ मध्ये मुख्य मंदिराच्या शिखराचं जीर्णोद्धार काम सुरू केलं. काही त्रुटींमुळे ते लांबलं, आणि २०२५ मध्येही काम चालू होतं. त्यामुळे मंदिराचा काही भाग बांधकामाखाली दिसू शकतो.

मार्कंडादेवला यात्रा कधी असते?

महाशिवरात्रीला (फेब्रुवारी-मार्च) इथे मोठी यात्रा भरते, आणि हजारो भाविक येतात. श्रावणातही गर्दी असते.

तुमचा प्रश्न WhatsApp वर विचारा

माहितीचे स्रोत: Maharashtra Tourism: Markandeshwar temple (Wainganga, Mahashivratri, ~190 km from Nagpur airport), Gadchiroli district: Markanda Deo temple, how to reach (Mul station, buses), The Hitavada: delays in Markanda restoration, ₹2.25 crore shikhara work (2022), The Hitavada: Markanda restoration and village development (Feb 2025)

ही माहिती कशी चेक करतो? स्वतः जाऊन, सरकारी आणि अधिकृत माहिती बघून आणि नुकतेच जाऊन आलेल्या लोकांना विचारून. अधिक वाचा

भटकंती प्लॅन, थेट ईमेलवर

नवी ठिकाणं, सोपे ट्रिप प्लॅन आणि घाट-किल्ल्यांचे ताजे अपडेट्स. महिन्यातून दोनदा, तुमच्या inbox मध्ये.

जवळपास आणि अजून काय बघायचं

रामटेक जिथे प्रभू रामचंद्र वनवासात थांबले आणि कालिदासाने मेघदूत लिहिलं असं मानतात: टेकडीवरचं किल्ल्यातलं मंदिर आणि खाली खिंडसीचं पाणी. रामटेक तालुका, नागपूर
दीक्षाभूमी जिथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लाखो अनुयायांसोबत धम्मदीक्षा घेतली ती पवित्र भूमी: पांढरा स्तूप, बोधिवृक्ष आणि शांतता. नागपूर शहर
नागपूर एका दिवसात देशाचा मध्यबिंदू, संत्र्यांचं शहर आणि दीक्षाभूमी: सकाळी स्तूप, दुपारी विज्ञान केंद्र, संध्याकाळी फुटाळ्यावर, आणि रात्री सावजी. नागपूर शहर
अष्टविनायक गणपती आठ स्वयंभू गणपती, तीन जिल्हे. परंपरेनुसार मोरगावपासून सुरुवात आणि मोरगावलाच सांगता. पुणे, अहिल्यानगर आणि रायगड जिल्हा
अंबाजोगाई योगेश्वरी देवी अनेक घराण्यांची कुलदेवता योगेश्वरी, मराठीतला पहिला ग्रंथ लिहिला गेला ती मुकुंदराजांची भूमी, आणि परळी वैजनाथपासून फक्त २५ किमी. अंबाजोगाई तालुका, बीड
एकवीरा देवी आगरी-कोळी बांधवांची कुलदेवता, कार्ला लेण्यांच्या शेजारी डोंगरावर: पाचशे पायऱ्या, चैत्रातली पालखी आणि लोणावळ्याचं दृश्य. मावळ तालुका, पुणे
गोंदवले रामनामाचा आग्रह धरणारे श्री ब्रह्मचैतन्य महाराज, त्यांचं शांत समाधी मंदिर, आणि रोज हजारो भक्तांना वाढलं जाणारं प्रसाद-भोजन. माण तालुका, सातारा
सगळे बघागडचिरोली जिल्हा

App म्हणून Save करा

  1. खाली (किंवा वर) Share बटणावर टॅप करा.
  2. यादीत खाली स्क्रोल करून Add to Home Screen निवडा.
  3. वर उजवीकडे Add दाबा. होम स्क्रीनवर मराठी ट्रॅव्हलचा आयकॉन येईल.